موسسه حقوقی آموزشی محمد رضا ایمانی

تانيا تجلي

به استناد آمار منتشرشده پربيننده ترين برنامه در تاريخ تلويزيون ايران مناظره نامزدهاي دهمين دوره انتخابات رياست جمهوري بود. در اين دوره مجموعاً حدود چهار هزار دقيقه برنامه تبليغي نامزدها از رسانه ملي پخش شد. شبکه 3 سيما با پخش مناظره ميان کانديداها به مدت 540 دقيقه بيشترين زمان و البته بيشترين تعداد بيننده را به خود اختصاص داد. اين مناظره ها طي دو هفته با اجراي رضا پورحسين (مدير شبکه 4 سيما) که با حکم رئيس صدا و سيما براي اين کار منصوب شده بود، برگزار شد. هفته اول به ترتيب محسن رضايي با مهدي کروبي، موسوي با احمدي نژاد و موسوي با رضايي گفت وگو کردند که از ميان آنان مناظره موسوي با احمدي نژاد با 200 ميليون بيننده، پرمخاطب ترين مناظره لقب گرفت که 50 ميليون بيننده داخلي و 100 تا 150 ميليون بيننده خارجي داشت.

اولين تجربه جهاني، مناظره تلويزيوني بين ريچارد نيکسون نامزد حزب جمهوريخواه امريکا با جان اف کندي نامزد حزب دموکرات در انتخابات سال 1960 بود. مطابق نظرسنجي گالوپ دو رقيب انتخاباتي شب قبل شانه به شانه بودند و در برخي موارد ريچارد نيکسون پيروز مي نمود. اما نظرسنجي ها بعد از مناظره ها نشان مي داد مردم امريکا با اختلاف 10 امتياز کندي را برگزيده اند.

مارشال مک لوهان استاد کانادايي علم رسانه ها و نويسنده آينه هاي جيبي که از وي به عنوان بزرگ ترين کارشناس اين رشته ياد مي شود و کتاب ها و جزوات درسي وي هنوز اعتباري جهاني دارد، در تقطيع صحنه هاي مناظره تلويزيوني کندي و نيکسون از حرکات دست و صورت کندي، تخته تيره رنگي که پشت وي قرار داشت و تواضع و متانتي که در گفتار وي بود به عنوان عوامل اصلي جلب راي موافق مردم به عنوان نکته هاي تاثيرگذار نام برد. بنا به توضيح مک لوهان، سناتور جان کندي متعلق به دوران تلويزيون (رسانه سرد) بود و نيکسون با پختگي صدا و طمانينه و حضور ذهن و تجربه اش براي (رسانه گرم) راديو ساخته شده بود. سناتور کندي در تلويزيون تصوير مرد جوان باهوشي را نشان مي داد که به دقت گوش مي داد، گوش کردن را با حرکات سر موکد مي کرد و پيام مي داد، در حالي که نيکسون که به پشتوانه هشت سال حضورش در کاخ سفيد و در نقش معاون ژنرال آيزنهاور احتمال نمي داد بازنده شود بنا به اين پشتوانه دليلي نمي ديد که وقتي رقيب سخن مي گفت، گوش بدهد و برعکس با لبخندي که رنگي از استهزا داشت، از گوشه چشم به او مي نگريست تا نشان دهد در صحبت هاي وي چيزي براي شنيدن پيدا نمي کند. بعد از تاثير غيرقابل پيش بيني نخستين مناظره تلويزيوني بر راي مردم امريکا، اين برنامه جزء هميشگي و جدانشدني انتخابات در امريکا شد و بعد از 12 سال کشورهاي اروپايي هم آن را وارد سيستم هاي دموکراسي خود کردند البته پيش از اين 40 سال بود که مناظره هاي راديويي در امريکا و اروپا معمول شده بود. قبل از اينها، مقالاتي در روزنامه ها و فوق العاده هايي منتشر مي کردند و چند باري هم گفت وگوي چشم در چشم در ميدان هاي ورزشي و تالارهاي اجتماع شهرها برگزار شده بود.

الف- معناي لغوي

مناظره واژه يي عربي و از ريشه نظرا، منظرا، منظره است. اصل معناي «النظر» ديدن با چشم است. مناظره در ادب فارسي به معناي «جدال کردن»، «با هم بحث کردن»، «با هم سوال و جواب کردن»، «با هم نظر کردن، يعني فکر کردن در حقيقت و ماهيت چيزي»، «مجادله و نزاع با همديگر» و نيز «بحث با يکديگر در حقيقت و ماهيت چيزي» به کار رفته است.

ب- معناي اصطلاحي

مناظره، مکالمه و گفت وگويي دوطرفه است که هر يک با استدلال و ارائه براهين سعي مي کند برتري و فضيلت خويش را بر ديگري به اثبات برساند. مناظره نيز مانند مفاخره، در اساس مانند حماسه است زيرا در آن، بين دو چيز بر سر برتري و فضيلت خود بر ديگري، نزاع و اختلاف لفظي درمي گيرد و هر يک با استدلالاتي خود را بر ديگري ترجيح مي دهد و سرانجام يکي مغلوب يا مجاب مي شود.

پيشينه اين روش به يونان برمي گردد و در جهان اسلام نيز مناظره هاي بسيار جدي که باعث تغيير عقايد و باورها شده، وجود داشته است. در تاريخ، مناظره هاي بزرگان دين مانند مناظره هاي ائمه معصومين(ع) و به خصوص امام رضا(ع) با سرکرده صابئين و ديگر مکتب هاي فکري با حضور مامون خليفه عباسي معروف است که پس از آن مناظره رو به اسلام آورده و پيروانش نيز مسلمان شده اند و حتي هدايت و تشويق ائمه(ع) به برخي از شاگردان خود براي شرکت در مباحثات علمي خواندني است.

تاريخ نشان مي دهد تکامل علوم، به ويژه معارف عقلي بشر در پرتو مباحثات علمي، تضارب آرا و تعاطي افکار تحقق يافته است و ثمره آن رشد و شکوفايي فرهنگ جوامع مختلف است. در آثار اسلامي نيز بر اين امر تاکيد شده است تا آنجا که حضرت علي(ع) فرمودند؛ آرا و نظريات خود را بر يکديگر عرضه داريد تا راي صحيح از آن پديد آيد.

استوارت ميل فيلسوف انگليسي در زندگينامه خود نوشت؛ بارها گفته ام و باز مي گويم از تاريخي که در مناظره ها شرکت جستم، افکار بديع و مستقلي پيدا کردم و آغاز قوه ابتکار و استدلال من از همان روز است.

سقراط حکيم براي ابطال نظريات سوفسطائيان از اين شيوه بهره جست. با اينکه سقراط در موضوع مجادله و مناظره زحمات زيادي کشيده اما با آمدن ارسطو اين امر سروساماني پيدا کرد. وي کتاب هاي زيادي نوشت، از جمله کتاب «طوبيقا» که در جدل و روش مجادله و رد سوفسطايي هاست. ولي به دليل محو و نابود شدن آثار قدما نمي توان گفت چه نوع سخنوري و فن مناظره در ايران رايج بوده است. هدف از مناظره چيست؟

هدف از مناظره به عنوان قالب بحث، شفاف سازي و روشن شدن صريح و بي پرده موضوع است و لذا اغلب افراد، شخصيت ها يا انديشمنداني که قلم و دانش و اطلاعات آنان در حوزه مورد مناظره وثيق و عميق است براي مناظره اعلام آمادگي مي کنند و اتفاقاً همين آمادگي نيز نشان دهنده ميزان و گستره علمي و توانمندي ورود و خروج در مباحث است زيرا اين هماورد خواني به نوعي شکست و پيروزي در پي خواهد داشت و هر کس نتواند از عهده اش برآيد دچار خسران و ضرر خواهد شد و جبران آن تا مدت ها به طول خواهد انجاميد. بديهي است مناظره نياز به مهارت بياني و اطلاعات بالا و شيوه هاي مخصوص خود دارد و چون ظرفيت ايجاد هيجان فوق العاده در آن نهفته است بايد بر تسلط و احاطه طرفين به مباحث اطمينان وجود داشته باشد.

فوايد فراواني مي توان براي برگزاري مناظره ها برشمرد ولي مختصراً، افزايش ضريب امنيت ملي به وسيله رشد سطح مشارکت فکري و علمي مخاطب، بستر توسعه فکري و فرهنگي در جامعه مخاطب، گسترش نهضت آزادانديشي، افزايش ضريب نظارت و ارزيابي همگاني و تقويت نقد عالمانه ديدگاه ها در سطح جامعه، ايجاد نشاط علمي و فضاي باز و آزاد سياسي- اجتماعي که از نشانه هاي مردمسالاري ديني است، هدايت و رشد افکار عمومي با ايجاد فرصت ارتباط زنده و بدون واسطه با افکار عمومي، ايجاد ظرفيت پاسخگويي و پاسخ خواهي و مطالبه گري جدي و صريح، افزايش قدرت تشخيص و تخليه مخاطب، جريان شناسي سياسي، فرهنگي اجتماعي، خنثي کردن تبليغات، توطئه ها و شايعات دشمنان، افزايش حس اعتماد ملي به رسانه هاي ارتباط جمعي به خصوص رسانه ملي و ايجاد بستر چندصدايي در رسانه ملي، که بسيار مهم است، از ثمرات پربرکت مناظره هاست.

هدايت و مديريت مناظره در رسانه ملي نياز به چهار عنصر حمايت، درايت، شجاعت و مهارت دارد. مناظره در رسانه بايد محصول و نتيجه اش راهکارهاي مناسب باشد و اساساً شايد مناظره نيازي به مجري نداشته باشد و بايد در فرآيند مناظره، دوطرف اشتراکات خود را بيان کرده و به قدر لازم بحث کنند تا مطلب روشن شود لکن رسانه اگر به دلايل مختلف از مجري استفاده مي کند بايد متخصص فن مناظره باشد. به موازات انجام مناظره ها بايد ظرفيت نقد و فرهنگ پذيرش اشتباه در ميان مناظره کنندگان افزايش يابد تا با رعايت مصالح و منافع ملي از منافع شخصي يا گروهي خود عبور کنند، سعه صدر و تحمل زياد را تمرين کنند، بهتر است منشور اخلاق مناظره تدوين و ناظراني بر آن نظارت کنند، و بعضاً بدون جانبداري اظهارنظر کنند تا به تدريج طراحي و نقشه مناظره هوشمندانه، هدفمند و روشن نهادينه شود.

بي طرفي رسانه در مناظره ها، مهم ترين اصل است تا رسانه ضمن حفظ استقلال، عدالت و اعتماد را نسبت به خود و وجدان عمومي جامعه و مخاطب به اثبات برساند. نبايد در فرآيند مناظره براي بهره گيري از مباحث، شتابزدگي وجود داشته باشد و بايد توزيع وقت به گونه يي باشد که در کار پاسخگويي اختلال به وجود نياورد.

بي شک مضمون مناظره نبايد از سطح درک طرف مقابل و مخاطبان فاصله داشته باشد که نتوانند با مفاهيم آن ارتباط برقرار کنند.

چند روش براي پيروز شدن در مناظره

1- آماده باشيد

حتماً قبل از مناظره مي توانيد مهم ترين انتقادهاي رقيب تان را حدس بزنيد. درباره اين انتقادها فکر و سعي کنيد بهترين جواب ها را برايشان بيابيد. اين گونه تا حد زيادي جلوي غافلگير شدن خودتان را مي گيريد. اگر فکر مي کنيد سند و مدرکي براي پاسخگويي به آن بحث ها و ابهامات لازم است، تهيه کنيد و با خود همراه داشته باشيد.

2- مواظب تصويرتان باشيد

تماشاچيان بيش از آنکه حرف ها و استدلال هاي شما يادشان بماند، ژست ها و حالت هايتان را به خاطر مي سپارند. به همين خاطر بايد خيلي مواظب باشيد. آرامش خود را تا حد ممکن حفظ کنيد. روي لرزش صدايتان کنترل داشته باشيد و اصلاً در استفاده از حرکت دست ها زياده روي نکنيد. اين حرکت شما را عصبي و مضطرب نشان مي دهد. به جايش بهره گيري از حالات صورت را که البته مهارت بيشتري مي خواهد، توصيه مي کنيم. کلمات را درست ادا کنيد. کمي شمرده تر حرف زدن تاثير بيشتري دارد. ممکن است از حرف هاي رقيب عصباني شويد، اشکالي ندارد اما بر خودتان مسلط باشيد و اين خشم را به صورت برافروختگي و پرخاشگري بيرون نريزد.

3- خوب گوش کنيد

آدم ها موقع بحث و مناظره معمولاً به شدت استرس دارند، اين باعث مي شود فقط منتظر تمام شدن حرف رقيب باشند تا نوبت خودشان برسد. در حالي که يکي از مهم ترين استراتژي هاي پيروزي استفاده از اشتباهات لحظه يي رقيب است به همين خاطر واجب است به حرف هايش با دقت کامل گوش کنيد. در اين راستا يادداشت برداشتن از نکات مهم حرف هاي رقيب فوايد چندي دارد؛ هم حواس تان را به جاي ديگري مي برد و کمي از استرس شما کم مي کند، هم باعث مي شود چيزي از حمله ها يا دفاع هاي ضعيف حريف را از قلم نيندازيد و هم اينکه همسو با فرمان دوم عمل مي کند. تصوير يک آدم دقيق و منظم از شما به دست مي دهد.

4- از طنز استفاده کنيد

بر هم زدن تمرکز رقيب از مهم ترين ابزارها در مناظره است. براي اين کار بايد عصباني اش کنيد اما از راهي شريف و آبرومند. استفاده از طنز در کلام در عين حال که باعث مي شود مناظره کمي از فضاي خشک و جدي و رسمي اش خارج شود و قابل تحمل تر به نظر بيايد مي تواند براي نيل به اين هدف به شما کمک کند اما بايد خيلي مواظب باشيد که از حوزه ادب و نزاکت خارج نشويد، حرفي نزنيد که در عين خنده دار بودن برخورنده باشد و اتهامي بي سند به کسي وارد نکنيد.

5- داخل موضوع صحبت کنيد

فرافکني مهارتي است که ما ايراني ها واقعاً بر آن مسلطيم. کافي است درباره يک حرف پاسخي نداشته باشيم آن وقت به راحتي از چيزهايي حرف مي زنيم که هيچ ارتباطي به حرف اصلي مطرح شده ندارد. اين طور وقت ها بايد حواس تان باشد تا در دام نيفتيد، سراغ مسائل بي ربط مطرح شده نرويد و بحث را به مسير اصلي اش برگردانيد. توضيح دهيد اين جواب ها با سوال شما ارتباطي ندارند و در ادامه يک بار ديگر واضح و دقيق ابهامات تان را مطرح کنيد.

6- همه برگ ها را اول رو نکنيد

نبايد به سرعت خودتان را خلع سلاح کنيد، بايد طوري برنامه ريزي کنيد تا دقايق آخر تير براي شليک داشته باشيد در غير اين صورت ممکن است حريف شما در يک نوبت به همه انتقادها و ابهامات پاسخ دهد و شما دست خالي تا پايان ناچار از تکرار کردن همان حرف ها باشيد و در انظار، آدمي که حرف خاصي براي گفتن ندارد جلوه کنيد. آرام آرام شروع کنيد. آمادگي، توانايي و آرامش حريف تان را محک بزنيد. بهتر است انتقادات مهم را براي اواخر مناظره بگذاريد که طرفين انرژي شان را از دست داده اند و کنترل و دقت شان کمتر شده است.

7- حرف رقيب را قطع نکنيد

به خاطر همان استرس شديد، دوطرف مناظره ها کاملاً اين قابليت را دارند که از حوزه منطق خارج شوند و به ورطه مجادله و به قول خودمان کل کل و روکم کني بيفتند به همين خاطر بايد از هر حرکتي که اين احتمال را تشديد مي کند، پرهيز کرد. شايع ترين رفتار اينچنيني پريدن در حرف رقيب است. شما سوال يا انتقادي را مطرح مي کنيد و حالا طرف شما در حال پاسخگويي است. احساس مي کنيد بر اساس اطلاعات غلط حرف مي زند يا اصلاً درباره چيز بي ربطي سخن مي گويد. اگر همان لحظه حرفش را قطع کنيد و بخواهيد تذکر دهيد شک نکنيد که بازي را باخته ايد چراکه تماشاچيان از شما تصوير يک انسان بي طاقت و بي انضباط را به ذهن خواهند سپرد.

8-ضعيف ترين انتقاد را درشت کنيد

گاهي رقيب شما براي اثبات يک ادعا مثال هاي متعددي مي آورد که تمام شان نادرست و بي اساس اند. اين طور سخن گفتن در عين حال که وقت شما را براي توضيح يکسري بديهيات تلف مي کند اعصاب تان را هم به هم مي ريزد اما آرام باشيد و از اين روش استفاده کنيد. ضعيف ترين مثالش را پيدا کنيد. مستدل و با منطق، پرت بودنش را ثابت کنيد و بعد با يک لبخند مليح و نمکين انگشت هاي دو دست را در هم حلقه کنيد و بگوييد حقيقتش باقي مثال هايي هم که زديد از همين جنس و به همين اندازه بي پايه است اگر اجازه بدهيد وقت را با جواب دادن به آنها نگيريم.

9- اطلاعات ساختگي ندهيد

ممکن است بعضي جاهاي مناظره ضايع شويد، کم بياوريد و حرفي براي گفتن نداشته باشيد. فراموش نکنيد اين جور وقت ها خالي بستن و مثال الکي آوردن و اطلاعات ساختگي دادن فرقي با خودکشي نمي کند. کافي است رقيب شما حين اجراي فرمان اول حدس چنين عکس العملي را از طرف شما زده باشد و اسناد و مدارک کافي براي رد آن آورده باشد، در اين صورت حتي اگر شما تا آن لحظه سوار بر مناظره بوده باشيد ديگر اين امتيازها به هيچ کارتان نمي آيد چرا که ضربه فني شده ايد.